Jeszcze o historii kościoła Grobu Świętego


Rozważając zarzuty pod żydowskim adresem o podżeganie kalifa fatymidzkiego El-Hakima do zniszczenia Świątyni (tak nazywają ją chrześcijańscy kronikarze), to jest bazyliki Grobu Świętego, w roku 1009/1010, jakie odnotowali kronikarze Rudolf Glaber i Ademar z Chabannes, nie sposób nie wspomnieć o innym wydarzeniu w Jerozolimie jakie miało miejsce 400 lat wcześniej, to jest zdobyciu miasta przez Persów w roku 614. Współczesne relacje ormiańskiego biskupa Sebeosa, autora Dziejów cesarza Herakliusza, oraz mnicha z Palestyny – Antiocha Stratega potwierdzają iż kiedy armia perska dotarła do Palestyny żydzi powstali przeciw chrześcijanom, dokonując wielkich zbrodni i wielu krzywd. Strategos, naoczny świadek wydarzeń (angielskie tłumaczenie relacji, z którego cytuję poniżej, zamieszczone przez F. C. Conybeare’a w: English Historical Review nr 25 z roku 1910 można znaleźć m.in. na stronie tertullian.org), opisuje że żydzi przed masakrami oferowali pojmanym chrześcijanom, zamkniętym w zbiorniku Mamel, pod murami Jerozolimy, wyparcie się Chrystusa i przejście na judaizm:

wówczas nikczemni żydzi, wrogowie prawdy nienawidzący Chrystusa, kiedy zobaczyli że chrześcijanie zostali wydani w ręce nieprzyjaciela, bardzo się uradowali, ponieważ gardzili chrześcijanami. I uknuli niegodziwy plan wywarcia swej nikczemności na ludzie. Albowiem w oczach Persów mieli wielkie znaczenie, gdyż zdradzili chrześcijan. Wówczas żydzi zjawili się na krawędzi zbiornika i zawołali do dzieci Bożych w nich zamkniętych, i powiedzieli im: ‘jeśli macie uniknąć śmierci, stańcie się żydami i zaprzyjcie się Chrystusa, a wówczas wyjdźcie z tego miejsca i dołączcie do nas. Wykupimy was za nasze pieniądze i obsypiemy dobrodziejstwami’… Dzieci Chrystusowe wybrały śmierć dla Chrystusa zamiast życia w bezbożności i uznały że lepiej by ich ciało zostało ukarane niż ich dusze miałyby zostać zrujnowane, i że nie mają udziału z żydami. A kiedy nieczyści żydzi ujrzeli nieugiętą prawość chrześcijan i ich niewzruszoną wiarę, zawrzeli wielkim gniewem, niczym złe bestie, i wymyślili inny spisek. Jak kiedyś kupili Pana od innych Żydów za srebro, tak teraz wykupili chrześcijan ze zbiornika, albowiem dali Persom srebro, i wykupili chrześcijanina, i zarżnęli go jak owcę. Chrześcijanie jednakże radowali się, gdyż zabijano ich z powodu Chrystusa i przelewali swą krew za Jego krew, i przyjęli śmierć w zamian za Jego śmierć…

Kiedy lud został wywieziony do Persji a żydzi pozostali w Jerozolimie, zaczęli własnymi rękami niszczyć i palić pozostałe jeszcze święte kościoły… Jak wiele dusz wycięto w zbiorniku Mamel! Jak wielu zginęło z głodu i pragnienia! Jak wielu kapłanów i zakonników zabito mieczem!… Jak wiele ludzi zostało wykupionych przez żydów i zarżniętych, i wyznało Chrystusa!… Któż policzy rzeszę ciał zmasakrowanych w Jerozolimie!”

Łączną ilość ofiar masakr perskich i żydowskich w Jerozolimie oraz pod nią Strategos szacował na prawie 67 tysięcy osób, zaś IX-wieczny kronikarz grecki Teofanes – na około 90 tysięcy. Żyjący w X wieku egipski Eutychius pisał że żydzi z Galilei i Tyberiady oraz okolic dołączyli do armii perskiej by dokonać rzezi niezliczonych chrześcijan w Jerozolimie. Potwierdzał też że żydzi dokonali rzezi w Mamel (por. np. https://www.roger-pearse.com/weblog/2016/03/17/the-annals-of-eutychius-of-alexandria-10th-c-ad-chapter-17-part-9-and-end/). Kościół Grobu Pańskiego wzniesiony przez Konstantyna oraz inne kościoły legły w ruinach.
Jak przyznawał XIX-wieczny historyk żydowski, znany nam Graetz
(tł. za wydaniem angielskim Historii żydów – tom III), negujący relację o zabijaniu pojmanych chrześcijan: “żydzi bezlitośnie niszczyli chrześcijańskie miejsca święte. Wszystkie kościoły i klasztory zostały spalone, zaś żydzi bez wątpienia mieli w tym większy udział niż Persowie.”

Kilka lat wcześniej (609 lub 610) doszło w Antiochii do zamordowania przez tamtejszych żydów patriarchy Anastazego II, przypuszczalnie jak odwet za wcześniejsze czasowe usunięcie ich z miasta po tym jak jeden z członków ich społeczności oddał mocz na wizerunek Najświętszej Marii Panny. Jak przyznaje Graetz, podczas buntu w Antiochii żydzi “zabijali wszystkich, którzy wpadli im w ręce” zaś “patriarcha Anastazy, obiekt szczególnej nienawiści, został haniebnie przez nich sponiewierany i wleczono go po ulicach zanim zabito.” Owo haniebne sponiewieranie przez antiocheńskich żydów opisuje wspomniany wyżej Teofanes, pisząc że kapłanowi odcięto przyrodzenie i przykładano do ust (Kronika Teofanesa w tłumaczeniu angielskim jest dostępna np. na archive.org). Dziś męczennik Anastazy przypomina o swej obecności z kolumnady wokół placu św. Piotra. Według dzisiejszych wersji opowiadaczy historii nie wiadomo kto go zamęczył. Może byli to monofizyci. Teofanes przekazuje też w swojej kronice ciekawą wzmiankę, że po wystąpieniu Mahometa, część żydów uważała go początkowo za Mesjasza. Żydowska współczesna apokalipsa z VII w. – Sefer Zerubavel zapowiadała przyjście Mesjasza i odbudowę Świątyni. W każdym razie, chrześcijanie cesarstwa greckiego uważali żydów za współpracowników zwolenników Mahometa.

Eutychius opisuje też współczesne wydarzenie kiedy Persowie Chosroesa II oblegli sam Konstantynopol, zaś Syria pozbawiona została wsparcia wojsk cesarskich. Wówczas żydzi z Tyru rozesłali listy m.in. do żydów z Jerozolimy, którzy przeprowadzili powyższą rzeź, a także Galilei, Tyberiady i Damaszku wzywając do wspólnej masakry chrześcijan w Tyrze na Wielkanoc. Ludność chrześcijańska Tyru powzięła o tym spisku wiedzę i pojmała żydów mieszkających w mieście oraz przygotowała się na oblężenie. Jak donosi Eutychius pod Tyr podeszły wtedy 20-tysięczne siły żydowskie, które rozpoczęły oblężenie i niszczenie kościołów wokół miasta. W odpowiedzi oblęźeni rozpoczęli egzekucje na murach pojmanych żydów – za każdy zniszczony kościół ścinano ich setkę, w sumie, jak podaje Eutychius dwa tysiące. Żydzi pod murami zostali też ostatecznie pokonani, rozbici i wycinani podczas pościgu. Gdy, dwadzieścia lat parę lat po dokonanej przez Persów i żydów rzezi, pod murami Jerozolimy, odzyskanej przez cesarza Herakliusza w roku 629 (żydzi wówczas zostali, jak wskazuje Teofanes, wypędzeni z miasta zaś jak podaje wspomniany wyżej Eutychius – w odwecie, z inicjatywy chrześcijańskiej ludności pamiętającej masakrę z roku 614 także dokonano ich rzezi), stanęły armie islamu, po długim oblężeniu patriarcha Sofroniusz, nie mając nadziei na odsiecz, postanowił nie ryzykować i wynegocjował z kalifem Omarem warunki kapitulacji miasta. Wśród warunków jakie postawił była i ochrona chrześcijan przed żydami. Według żyjącego w IX wieku arabskiego historyka al-Tabariego tekst gwarancji Umara dla chrześcijańskich mieszkańców Jerozolimy [cyt. za anglojęzyczną wikipedią] zawierał warunek: “żaden żyd nie będzie mieszkał z nimi w Jerozolimie”. W tym samym, VII-stuleciu żydzi zdążyli dwukrotnie wywołać rozruchy w samym cesarskim Konstantynopolu – w roku 641 i 661 – w tym drugim przypadku został zaatakowany kościół Mądrości Bożej. W kolejnym, VIII wieku żydzi uczestniczyli w podboju wizygockiej Hiszpanii przez islam, potem w wydaniu Marsylii (lata 40-te IX w. – por. A. i H. Cutler: The Jew as Ally of the Muslim) w ręce mahometan, pełnili też ważną rolę w handlu niewolnikami chrześcijańskimi na rynki islamskie.

Po tej dygresji, pokazującej między innymi jak to żydzi wykorzystali w roku 614 okazję by zniszczyć święte miejsca chrześcijan w Jerozolimie, powracamy do wspomnianego na wstępie zniszczenia przez kalifa El-Hakima bazyliki Grobu Świętego w roku 1009 czy też 1010. Zniszczenia Świątyni, do której, dzięki uspokojeniu sytuacji na zachodzie Europy po wcześniejszym okresie niepokojów feudalnych i najazdów normańskich oraz nawróceniu na chrześcijaństwo pogańskich Węgrów (koniec X w.) zaczęło napływać wielu pielgrzymów. Wedle wspomnianych relacji Glabera i Ademara, żydzi z Zachodu przekazali El-Hakimowi ostrzeżenie że jeśli nie zniszczy chrześcijańskiej świątyni dalszy napływ Franków będzie stanowił zagrożenie dla jego władzy. Tu należy podkreślić że obaj autorzy pisali swe kroniki przed synodem w Clermont i pierwszą pielgrzymką zbrojną do Jerozolimy podjętą przez chrześcijan z Zachodu na wezwanie papieża Urbana II. Źródła islamskie na ten temat są późniejsze (XII i XIII w.) i przypisują akt kalifa wykryciu oszustw samych chrześcijan związanych z tzw. cudem ognia na Wielkanoc. To dość naiwne wyjaśnienie tak radykalnego działania egipskiego władcy, spotyka się dziś, także na post-chrześcijańskim Zachodzie z aplauzem historyków, którzy odrzucają wywody Glaubera i Ademara jako niewiarygodne, m.in. podnosząc że El-Hakim nie miał powodów czuć się zagrożony sytuacją w, rozbitej wciąż, chrześcijańskiej Europie.

Mimo iż w publikacjach tych akcentuje się możliwy znaczny wzrost pielgrzymów związany nie tylko z “otwarciem” węgierskich granic oraz uspokojeniem “furii Normanów”, ale i millenium roku 1000 oraz tysięcznego od śmierci Chrystusa, pomija się obawy jakie mógł wywołać ten nagły wzrost u władających Ziemią Świętą muzułmanów. Dobrym przykładem wzmożonego ruchu pątników jest hrabia Andegawenii Fulko, zwany Czarnym, który w latach 1002/1003 i 1008/1009 odbył aż dwie pielgrzymki do Jerozolimy, o których opowiada wspomniany wyżej Glaber. Pomija się też zdecydowaną reakcję na Zachodzie po doniesieniach o zniszczeniach El-Hakima, która nie obejmowała wyłącznie wymierzających samosąd tłumów, ale i monarchów takich jak król Franków Robert Pobożny w roku 1010, który dał żydom wybór – nawrócenie, śmierć albo wygnanie oraz król Niemców – Henryk II Ludolfing, który w roku 1012 wypędził żydów z Moguncji. Wydaje się też oczywiste że żydzi uważali nową Świątynię chrześcijan, których uznawali za bałwochwalców, nie uznając ani mesjańskiej godności, ani Bóstwa Chrystusa (którego znieważano w Toledot Jeszu oraz w praktykach podczas święta Purim), za obrazę, z uwagi na pamięć o tej starej, zniszczonej przez Rzymian oraz z uwagi na to że stanowiła, w ich opinii, ośrodek idolatrii, gdzie m.in. cześć oddawano przedmiotom tj. zgromadzonym tam relikwiom, zwłaszcza Krzyżowi Świętemu (krzyże i krucyfiksy nazywali żydzi w swoich tekstach “obrzydliwością” a rabinackie przepisy np. aszkenazyjski Sefer Hasidim nakazywały im usuwanie znaków krzyża z przedmiotów codziennego użytku). Nic nie zmieniło się tu od czasu opisanych wyżej zdarzeń z roku 614, kiedy to nastąpiło zniszczenie miejsc chrześcijańskiego kultu w Jerozolimie.

W latach 30-tych X wieku nastąpiło inne interesujące wydarzenie łączące bazylikę Grobu Pańskiego z żydami na zachodzie Europy. Otóż doża wenecki Piotr II Kandian napisał do cesarza Henryka I oraz arcybiskupa Moguncji list opisujący debatę między chrześcijanami i żydami jaka miała się odbyć w Jerozolimie oraz cud jaki wydarzył się wówczas w bazylice Grobu Pańskiego, który skłonił wielu żydów do nawrócenia. Doża zalecał by cesarz i biskup kazali opowiadać tę historię żydom na swoich ziemiach oraz by stosować wobec nich restrykcje, gdyby nie chcieli się nawracać. Kilka lat później, 24 marca roku 937, o czym donosi m.in. wspomniana już Kronika Eutychiusa, podczas liturgii Niedzieli Palmowej mahometanie napadli na kościół Bożego Grobu, podpalając go. Zginęło wielu chrześcijan. W Askalonie spalono kościół NMP a do muzułmanów przyłączyli się żydzi. Jeszcze bardziej dramatyczne wydarzenia miały miejsce w Zesłanie Ducha Świętego roku 966 kiedy to muzułmanie z żydami ponownie podpalili kościół Grobu Pańskiego aż jego część zawaliła się, patriarcha Jerozolimy Jan VII, który schronił się w starej cysternie w Anastasis, został zamordowany – spalony w atrium bazyliki. Jak relacjonował owe zdarzenia XI-wieczny kronikarz Jahja z Antiochii “żydzi prześcignęli muzułmanów w swych aktach zniszczenia i dewastacji” (cyt. za: M. Gill: A History of Palestine, 634-1099).
Mniej więcej w tym samym okresie, pod koniec X wieku pojawia się relacja o usiłowaniu profanacji Hostii przez żyda poprzez świętokradczą próbę Komunii, zamieszczona w traktacie opata z Tortony – Gezona o Najświętszym Sakramencie. Traktat zawierał tradycyjną naukę o Realnej Obecności, wyrażoną m.in. w IX-wiecznie rozprawę De corpore et sanguine Domini Paschasjusza z Korbei (Corbie). Podobnie, Ademar odnotowywał współczesne wystąpienia heretyków wymierzone w Eucharystię i Realną Obecność.

Ademar relacjonuje także wydarzenie z roku 1020 kiedy to grupa żydów w synagodze rzymskiej profanowała krucyfiks, co, wedle kronikarza, wywołało gwałtowną burzę. Papież Benedykt VIII kazał stracić złoczyńców i wiatr się uciszył. Z kolei Glaber opisuje, uznawane za pierwszą średniowieczną herezję, wystąpienie pewnego kmiecia spod Chalons Leutarda, który około roku 1000, zniszczył znajdujący się w kościele krucyfiks i rozpoczął głoszenie własnych nauk. Przed tego typu heretykami – ikonoklastami przestrzega Ademar w swoich kazaniach, mówiąc m.in. o zgromadzeniu żydów, Saracenów i wszystkich heretyków przeciw prawdziwej Wierze oraz wskazując na judaizujący charakter herezji wymierzonych w Najświętszy Sakrament, cześć oddawaną drzewu Krzyża oraz Bóstwo Chrystusa. Sojusz doktrynalny takich heretyków z judaizmem rabinicznym i islamem jawił mu się jako oczywisty.

Na koniec zwróćmy uwagę na zmianę w późniejszym okresie zachowania El-Hakima, który w roku 1021 (za: The Crusades – An Encyclopedia), zanim niespodziewanie opuścił swych poddanych, pozwolił chrześcijanom na odprawianie Mszy i zwrócił część zabranych klasztorów, kościołów i innych posiadłości. Jego syn zezwolił na odbudowę kościoła na miejscu Grobu Pańskiego, co podjęto pod koniec lat 20-tych XI wieku, przy wsparciu greckiego cesarza Konstantyna IX Monomacha, skupiając się na odbudowie rotundy nad Grobem Pańskim. Budowę nowego kościoła przeprowadzili dopiero Frankowie po zajęciu Jerozolimy w roku 1099.

Herakliusz i Chosroes (XIII w.)

This entry was posted in Historia Kościoła. Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.