Jeszcze o starożytnościach chrześcijańskich: Kościół i synagoga

W roku 70 świątynia jerozolimska została zniszczona. Świątynię zburzono  – jednak istniała dalej kontynuacja składanych w niej ofiar i wygłaszanych proroctw, zachowujący swych kapłanów, świątynię i nową, czystą Ofiarę Kościół. To żydzi, którzy odrzucili Chrystusa, w obliczu tej religii i zniszczenia świątyni, musieli zacząć szukać nowej tożsamości. Rabin Jochanan ben Zachai umknął z oblężonej Jerozolimy i założył szkołę talmudyczną w Jabne.

Jeszcze przed zniszczeniem świątyni, a po śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa chrześcijanie zdołali przejść trzy fale prześladowań ze strony żydów: pierwszą, w której brał udział Szaweł i podczas której poniósł śmierć męczeńską św. Szczepan, drugą, rozpoczętą około Roku Pańskiego 42 z inicjatywy Heroda Agryppy, w czasie której zamęczono Jakuba Starszego, syna Zebedeuszowego oraz trzecią, za czasów Nerona, po roku 60 kiedy to zabito drugiego Jakuba, zwanego Mniejszym. Jednocześnie, obok prześladowań pojawiał inny istotny wątek – judaizowania. Jego pierwsze przejawy widzimy już w Nowym Testamencie, gdzie św. Paweł pisze do Galatów (Ga  2,11-14) że otwarcie sprzeciwił się Piotrowi w Antiochii gdy ten chciał ulec zwolennikom zachowania jako obowiązującego w chrześcijaństwie starego Prawa oraz w opisanych w Dziejach Apostolskich (Dz 15) rozważaniach Apostołów w Jerozolimie o wymogach dla greckich prozelitów. Sam Paweł napominał potem Tytusa (Tt 1, 10-14) by karcił wiernych aby nie ulegali “żydowskim baśniom” oraz unikał kłótni o Prawo (Tt 3, 9-11).

Około roku 115 święty Ignacy z Antiochii w liście do mieszkańców Magnezji (tł. za Ante-Nicene Fathers, vol. 1) pisał: “jest absurdem mieć na ustach Jezusa Chrystusa i zarazem judaizować. Nie, chrześcijaństwo nie przyjęło  judaizmu, lecz judaizm chrześcijaństwo aby mogli  zostać zebrani wszyscy wyznający wiarę w Boga.” Wzywał też do nie obchodzenia szabasu “na sposób żydowski”. W liście do mieszkańców Filadelfii przestrzegał przed interpretacją dawnych pism na sposób żydowski i napominał: “jeśli ktoś głosi wam prawo żydowskie, nie słuchajcie go. Albowiem lepiej słuchać doktryny chrześcijańskiej z ust obrzezanego niż judaizmu z ust nieobrzezanego. (…) Uciekajcie zatem od nikczemnych podstępów i sideł księcia tego świata, abyście nie zostali nigdy pokonani przez jego sztuczki i nie osłabli w waszej miłości.”

W tym samym okresie, w latach 115-117, za cesarza Trajana, miał miejsce tzw. Tumultus Iudaicus – wielka rebelia diaspory żydowskiej z ośrodkami w Babilonii, Cyrenie, Judei, Egipcie i na Cyprze. Według Appiana żydzi zdzierali z Greków i Rzymian skórę oraz jedli ich mięso. Historyk żydowski Graetz uważa powyższe za przesadę, jednak wskazuje że przypuszczalnie żydzi zmuszali Rzymian i Greków by walczyli ze zwierzętami na arenie.  Według Dio Cassiusa w Cyrenajce wyrżnięto około 200 tysięcy Greków i Rzymian, na Cyprze – ponad 200 tysięcy Greków, zaś po wydarzeniach na wyspie Afrodyty wprowadzono prawo zakazujące żydom postawienia nogi na wyspie, nawet gdyby rozbili się u jej wybrzeża. Przywódcą rebelii został domniemany “mesjasz” Lukuas czy też Andreas z Cyrenajki (por. J. J. Bloom: The Jewish Revolts Against Rome…). Euzebiusz z Cezarei wskazuje że Lukuas przyjął tytuł króla żydowskiego zaś żydzi z Cyreny dotarli do Egiptu, plądrując tamtejsze ziemie. Jak piszą M. Cary i H. Hayes w: Dzieje Rzymu. Od czasów najdawniejszych do Konstantyna: “rewolta w Judei z pewnością zaskoczyła Trajana, nie wydaje się bowiem, aby Żydzi mieli jakikolwiek powód do skarg na tego cesarza: do Żydów aleksandryjskich Trajan odnosił się z tak wielką życzliwością, że wywoływało to oburzenie tamtejszej ludności greckiej (…) Bez żadnej wątpliwości główną przyczyną tego powstania były nadzieje mesjańskie, które przetrwały w szkołach rabinackich (…) Akcja ta została tak precyzyjnie zsynchronizowana, że powstańcy zdobyli przewagę na Cyprze i w Cyrenajce i jednocześnie związali resztki oddziałów rzymskich walkami w Palestynie i Egipcie, a gdziekolwiek odnieśli sukcesy, masakrowali całą ludność nieżydowską.” Warto przypomnieć że wcześniej (I w.) śmierć na Cyprze z żydowskiego poduszczenia ponieśli św. Barnaba i św. Marcjan. W Judei rewolcie przewodzili żydzi z Aleksandrii – Julian i Pappus. W roku 117 Trajan zmarł a jego następca Hadrian postanowił porozumieć się z żydami i nawet obiecał im dać zgodę na odbudowę świątyni, z tego potem przed obawą ich niezależności się wycofał.

W roku 132 Szymon bar Kosiba, zwany przez Euzebiusza z Cezarei, autora Historii kościelnej, ogłosił się Nasim – księciem żydowskim i, wykorzystując wyjazd Hadriana do Egiptu, wszczął rebelię w Palestynie. Tytuł Nasiego nosił wcześniej m.in. Annasz, zięć Kajfasza. Przez rabina Akibę Szymon, który przyjął też pseudonim Bar Kochba to jest Syn Gwiazdy został uznany za mesjasza. Od chrześcijan zażądał aby wyparli się Jezusa i przystąpili do powstania przeciw Rzymowi. Opornych surowo karano. Rzymianie w początkowym okresie stracili 50 umocnionych twierdz i prawie tysiąc miejscowości. Rewolta ogarnęła całą Judeę, i zmusiła Hadriana do ściągnięcia aż z Brytanii doświadczonego generała Juliusza Sewera, który postanowił odciąć powstańców od zaopatrzenia, stopniowo odzyskując teraz. Bar Kochba został pojmany i stracony, Jerozolima okazała się nie do obrony, w roku 135 padła ostatnia twierdza – Betar i rebelia upadła. Hadrian rozpoczął burzenie miast, które podniosły bunt. Na miejscu Jerozolimy powstała hellenistyczna Aelia Capitolina, na miejscu dawnej świątyni – świątynia Jowisza Kapitolińskiego. W tym okresie św. Justyn Męczennik pisał w swym Dialogu z Tryfonem o tym jak żydzi nienawidzą chrześcijan i nadal prześladują Chrystusa. W dialogu owym odniósł się też do kwestii judaizowania, wskazując że “jeśli ktoś z powodu słabości umysłu pragnie przestrzegać zwyczajów przekazanych przez Mojżesza” a wierzy w Chrystusa to może, jego zdaniem, zostać zbawiony jeśli nie wierzy że zbawienie zależy od zachowywania starego prawa i nie nakłania innych do zachowywania tych zwyczajów. Justyn podkreślał też niegodziwość żydów, wskazując że są gorsi niż mieszkańcy Niniwy: “nie dość, że nie żałowaliście po tym, gdy dowiedzieliście się, że On zmartwychwstał, ale, jak powiedziałem wcześniej, rozesłaliście wybranych i wyznaczonych do tego ludzi po całym świecie, by rozgłaszali, ze z owego Jezusa, galilejskiego oszusta wynikła bezbożna i bezprawna herezja, że wyście Go co prawda ukrzyżowali, ale Jego uczniowie wykradli go nocą z grobu, gdzie został złożony po ukrzyżowaniu, a teraz oszukują ludzi przez rozgłaszanie, ze On zmartwychwstał i wstąpił do nieba. Ponadto oskarżacie Go o nauczanie owych bezbożnych i niecnych doktryn, które przytaczacie wówczas, gdy skazujecie tych, co wyznają, że jest On Chrystusem i Nauczycielem, i Synem Bożym. Ponadto, nawet kiedy wasze miasto zostało już zdobyte, a wasza ziemia spustoszona, nie pokutujecie, ale dopuszczacie się rozgłaszania przekleństw na Niego i tych wszystkich, którzy w Niego wierzą. A my wciąż nie odpowiadamy wam nienawiścią (…)”

Owe prześladowania opisywane przez Justyna nie ustawały. Przypuszczalnie w roku 156, w niedalekiej od Efezu, gdzie umieszczono Dialog, Smyrnie poniósł śmierć męczeńską św. Polikarp. Kilka lat później spisano jego Martyrium – jedną z najwcześniejszych zachowanych przykładów relacji tego typu. W Martyrium Polycarpi znajdziemy wzmianki o aktywnym udziale smyrneńskich żydów w kaźni Polikarpa (tł. za Ante-Nicene Fathers, vol. I). Gdy sędziwy biskup Polikarp wyznał wiarę chrześcijańską “cała rzesza zarówno pogan, jak i żydów, którzy mieszkali w Smyrnie zawołała z niepohamowaną wściekłością, gromkim głosem: Oto jest nauczyciel Azji, ojciec chrześcijan, który obala naszych bogów”. Gdy ogłoszono że Polikarp zostanie spalony tłum zaraz zaczął znosić “drwa i wiązki chrustu ze sklepów i łaźni, zwłaszcza żydzi, stosownie do zwyczaju, gorliwie im pomagali”. Gdy Polikarp po ciosie nożem, gdyż ogień się go nie imał, oddał ducha “za namową i usilną prośbą żydów”, którzy obawiali się czci wobec relikwii, odmówiono chrześcijanom wydania ciała męczennika a “centurion widząc spór wzniecany przez żydów złożył ciało w środku ognia, który je strawił.” Warto zaznaczyć że Polikarp był uczniem św. Jana Ewangelisty, a i Apokalipsa (Ap 2,8-9) wspominała w listach do Kościołów Azji Mniejszej społeczność żydów smyrneńskich: ” Aniołowi Kościoła w Smyrnie napisz: To mówi Pierwszy i Ostatni, który był martwy, a ożył: Znam twój ucisk i ubóstwo – ale ty jesteś bogaty – i [znam] obelgę wyrządzoną przez tych, co samych siebie zowią Żydami, a nie są nimi, lecz synagogą szatana.”

Wkrótce postać żyda i judaizm rabiniczny wypłynął w polemice antychrześcijańskiej z trzeciej strony. Piszący po śmierci Justyna Męczennika Celsus w swojej rozprawie, znanej nam z traktatu Orygenesa Przeciw Celsusowi, wykorzystującej wątki, które potem pojawiały się w literaturze talmudycznej takiej jak Toledot Jeszu, zarzucał chrześcijanom że są apostatami z judaizmu, przy czym Orygenes zauważył że Celsus przeoczył sektę ebionitów, którzy zachowują Stare Prawo. W traktacie De Repromissionibus Orygenes pisał o takich osobach, że choć deklarują wiarę w Chrystusa “rozumieją Pisma Święte na sposób żydowski, nie wyprowadzając z nich nic co jest godne Bożych obietnic”. W dziele Przeciw Celsusowi (VI.XXVII) Orygenes wspomniał też o, ponawianych przez Celsusa, oskarżeniach żydowskich wobec chrześcijan że “chrześcijanie złożyli dziecko w ofierze i jedli jego ciało” oraz że “nauczyciele chrześcijańscy, chcąc czynić ‘dzieła ciemności’ mieli w zwyczaju (na zgromadzeniach) wyłączać światło i każdy odbywał stosunki płciowe z kobietą, z którą udało mu się zbliżyć.” Jak podsumował Orygenes: “kalumnie te długo wywierały, choć bezzasadnie, wpływ na umysły bardzo wielu, przywodząc tych, którym obca jest Ewangelia do uznania że chrześcijanie są tacy i nawet dziś wprowadzają one w błąd niektórych i powstrzymują ich od wchodzenia nawet w zwykłą rozmowę z chrześcijanami.” Relację Orygenesa potwierdza współczesny mu Minucjusz Feliks w swoim traktacie Oktawiusz, pisząc o oskarżeniach że “chrześcijanie czcili potwory, pożerali małe dzieci, brali udział w kazirodczych ucztach.” (tł. za Ante-Nicene Fathers, vol. IV).

Św. Ireneusz z Lyonu w Wykładzie nauki apostolskiej tak opisuje upadek synagogi:  “Mojżesz w Księdze Powtórzonego Prawa zapowiada, co w przyszłości nastąpi, że poganie będą na pierwszym miejscu, zaś nieposłuszny lud z tyłu. I mówi jeszcze: Pobudziliście mnie przez nie-bogów, wzburzyliście mnie przez waszych bożków, a ja was pobudzę przez nie-lud i wzburzę was przez głupi naród. Bo ci, którzy opuścili Boga, służyli tym bogom, którzy nie istnieją, a proroków Bożych zabili, prorokowali zaś w imię Baala, bożka Kananejczyków, odrzucili Syna Bożego, ale wybrali Barabasza, złoczyńcę pochwyconego na zabójstwie, zaparli się Króla odwiecznego, wyznali jednak jako swego króla doczesnego, Cezara. Spodobało się więc Bogu, aby obdarzyć dziedzictwem głupich pogan, którzy nie pozostawali we wspólnocie Bożej i nie znali Boga. Teraz więc, skoro dzięki temu wezwaniu zostało dane życie, a Bóg doprowadził w nas do pełni wiarę Abrahama, nie powinniśmy (…) zawracać do dawnego prawa.” Z kolei Hipolit Rzymski, w dziele o Chrystusie i Antychryście pisał wprost: “Antychryst (…) podniesie królestwo żydowskie”.

Afrykańczyk Kommodian żyjący pod koniec III w. albo na przełomie IV i V w. (pierwsza wzmianka o nim pochodzi z końca V w. z dzieła historyka Gennadiusza) przestrzegał w swoich Pouczeniach (http://www.intratext.com/IXT/ENG0244/_INDEX.HTM) przed zostaniem ofiarą judaizowania:

“Co, jesteś pół-żydem? Chcesz być pół-poganinem? Dlatego po śmierci nie uciekniesz sądu Chrystusowego. Sam schodzisz na oślep i nierozumnie wchodzisz między ślepców. I tak ślepi wiodą ślepych do dołu. Wchodzisz w to czego nie znasz i wskutek tego z ignorancji odchodzisz. (…) idziesz do tych, od których niczego nie możesz się nauczyć. (…) [Bóg] sam schronił się przed tym krwawym ludem. Sam dał się nam poprzez nowo nadane prawo.” Na początku IV wieku odbył się synod w Elwirze, którzy nakazał aby katolickie dziewczęta nie wydawano za heretyków ani za żydów albowiem nie ma wspólnoty między wierzącym a niewierzącym (Kanon 78), a także ogłosił zakaz  spożywania przez duchownych i świeckich posiłków z żydami, co uważano za grzech ciążki. Zakaz przyjmowania błogosławieństwa od żydów obowiązywał pod karą ekskomuniki. Żywot św. Hilarego z Poitiers pióra Wenancjusza Fortunata (VI w.) wskazuje że kanony z Elwiry były stosowane także poza obszarem Hiszpanii albowiem jego protagonista, doktor Kościoła nigdy nie przyjmował jedzenia z rąk heretyka ani żyda, oraz nie odwzajemniał na pozdrowienia z ich strony. Sobór Nicejski zakazał świętowania Paschy z żydami, ustalając datę Wielkanocy niezależnie od żydowskiego kalendarza. Synod z Laodycei (360) w swoich kanonach zakazywał judaizowania, w tym odpoczynku w sobotę, i położył nacisk na odróżnienie żydowskiego szabasu od Dnia Pańskiego. Kanony 37 i 38 zakazywały chrześcijanom przyjmowania podarków od żydów i heretyków oraz świętowania z nimi, w tym “brania udziału w ich bezbożności.” Zakaz świętowania z żydami (kanon 8) oraz przyjmowania darów związanych z ich świętami (kanon 70) pod karą wydalenia ze stanu kapłańskiego oraz wyłączenia ze społeczności wiernych powtarzają także pochodzące z obszaru Kościoła w Syrii Konstytucje Apostolskie (http://www.newadvent.org/fathers/07158.htm). Taką samą karę przewidywały za modlitwę w synagodze żydowskiej lub heretyckiej (kanon 65), wnoszenie tam oleju oraz zapalenie świateł w czasie świąt żydowskich (kanon 71). Całość podsumowywał nakaz by chrześcijanie nie wypierali się swej wiary z obawy przed heretykami i żydami (kanon 62). Czwarty synod w Kartaginie w kanonie 86 zakazywał przyjmowania żydowskich przesądów i świąt pod rygorem wyłączenia z Kościoła. Przed świętowaniem szabasu i innych świąt żydowskich przestrzegali również ojcowie Kościoła np. św. Afrahat. Św. Bazyli w swej Homilii XXIV głosił “żydzi (…) walczą też z chrześcijanami, podobnie jak Asyryjczycy i inni byli wrogami starożytnego Izraela. My chrześcijanie powinniśmy unikać bluźnierstwa żydów, którzy zamordowali Syna Bożego z obawy przed ulegnięciem zepsuciu.” Św. Grzegorz z Nysy spisał obszerny traktat Testimonia adversus Judaeos opisujący błędy żydowskie w kwestii Wcielenia. Św. Jan Chryzostom w swoich kazaniach dla Antiochijczyków przestrzegał przed bluźnierczym pomysłem przejścia do synagogi czy świętowania żydowskiej Paschy. Jak pisał – przebywanie z żydami w dzień kiedy zamordowali Jezusa ściąga potępienie przez Chrystusa w Dniu Sądu, ostrzegał przed judaizantami, którzy uważają żydów za godniejszych nauczycieli niż własnych biskupów. Św. Hieronim w liście LXXXIV do Pamachiusza i Okeana pisał  (tł. za Nicene and Post-Nicene Fathers, 2nd Series, vol. VI): …jeśli można nie cierpieć jakiegoś człowieka i czuć wstręt do jakiegoś plemienia, mam osobliwą niechęć do obrzezanych. albowiem do dziś prześladują naszego Pana Jezusa Chrystusa w synagogach szatana”. W liście CXII do św. Augustyna z Hippony (tamże) pisał na kanwie wątku o żydach mesjanistycznych i ich obrzędach oraz problemie konwersji: “jeśli będziemy zmuszeni przyjąć żydów do Kościoła razem ze zwyczajami przepisanymi przez ich prawo, jeśli, krótko mówiąc, uznane zostanie za zgodne z prawem kontynuowanie przez nich w Kościołach Chrystusa tego co mieli w zwyczaju praktykować w synagogach szatana, to, przekazując ci moją opinię w tej kwestii: nie staną się chrześcijanami, lecz nas zjudaizują.” W komentarzu do księgi Izajasza opisywał żydowski rytuał przeklinania “Nazareńczyków” w synagogach trzy razy dziennie. Ów rytuał przeklinania minim znalazł się w rabinicznym Shemone Esre bardzo wcześniej, przypuszczalnie na przełomie I i II wieku.

W komentarzu do księgi Ozeasza nazywał Synagogę nierządnicą mającą stosunki z różnymi mężami i cudzołożnicą, która zdradziła prawowitego oblubieńca. Z kolei w komentarzu do Listu do Galatów przestrzegał przed tymi, którzy interpretują Stary Testament na sposób żydowski, albowiem “prześladują Kościół Chrystusowy i napełniają go nie gorliwością do słowa Bożego lecz tradycjami zdeprawowanych ludzi.” Z kolei św. Augustyn w swoim traktacie adversus Judaeos, wykładając XI Rozdział Listu św. Pawła do Rzymian w sposób krańcowo odmienny od teologii po Auschwitz i Nostra Aetate, podkreślał że niewiara spowodowała odcięcie żydów od korzenia, a ponieważ wezwania Boże są nieodwołane i do nich adresowane jest Nowe Przymierze. Na twierdzenia żydowskie iż nadal uważają się za naród wybrany Augustyn, wzywając do głoszenia żydom z miłością słowa Bożego, odpowiadał: “Jesteście tak zaślepieni że twierdzicie że o was mowa gdy nie jest i nie widzicie własnej sytuacji. Malachiasz mówił o waszym odrzuceniu. Przyjdźcie zatem, żydzi, do Niego. Albowiem światłość nie jest w was, żydzi, lecz w Chrystusie.” Jednocześnie czwarty synod w Kartaginie (398) wskazywał by nie wzbraniać żydom udziału w Mszy Katechumenów by mogli wysłuchać słowa Bożego.

Acta Sanctorum dotyczące biskupa Clermont i apostoła Owernii św. Austremoniusza z IV w. opisują że dokonywał on wielu nawróceń wśród żydów. Jednym z nawróconych był Lucjusz, syn człowieka spośród żydowskiej starszyzny. Jego ojciec na wieść o konwersji syna chwycił za nóż i zabił biskupa oraz własnego syna.

Przykłady antychrześcijańskich wystąpień żydowskich pochodzą z czasów cesarza Juliana Apostaty, który aby podważyć proroctwo Chrystusa o świątyni żydowskiej podjął się jej odbudowy, przy wsparciu żydowskich funduszy. Chrześcijan uważał za nieprawowitą judaistyczną sektę. Po niepowodzeniu przedsięwzięcia wskutek trzęsień ziemi i “kul ognia” jakie opisywał Ammianus, zostawił żydów samym sobie. Wystąpienia antychrześcijańskie miały wówczas miejsce zwłaszcza w Egipcie i Syrii, gdzie skupiska żydowskie były liczne i wpływowe. Jak zanotował Sokrates Scholastyk w swojej Historii kościelnej żydzi “zachowywali się z wielką zuchwałością wobec chrześcijan i grozili że im wyrządzą taką krzywdę jaką sami cierpieli od Rzymian.”  W Acta Sanctorum można znaleźć imiona rzymskich żołnierzy z Antiochii Bonosusa i Maksymiliana, którzy ponieśli śmierć męczeńską za odmowę zdjęcia krzyża ze sztandarów. Podczas ich męczarni na arenie żydzi razem z poganami szydzili z nich.

O ówczesnych ekscesach żydowskich wspomina św. Ambroży w pisanym z Akwilei, której biskup Chromacjusz również głosił kazania, przestrzegające przed judaizowaniem, liście do cesarza Teodozjusza (list XL: “mógłbym powiedzieć jak wiele bazylik chrześcijańskich żydzi spalili za czasów cesarza Juliana: dwie w Damaszku, zaledwie niedawno wyremontowano jedną z nią i to na koszt Kościoła, nie Synagogi, druga jest nadal surową masą bezkształtnych ruin. Bazyliki palono w Gazie, Askalonie, Berycie i niemal w każdej miejscowości w owych stronach i nikt nie żądał kary. Zaś w Aleksandrii bazylikę spalili poganie i żydzi, którzy wyróżnili się ponad całą resztę”, tł. za Nicene and Post-Nicene Fathers, P. Schaff). Wspomina również o nich w swoich hymnach św. Efrem Syryjczyk, nazywając żydów “obrzezanymi tułaczami.” Jak pisał: “obrzezani zadęli w swe trąby i rozradowali się że Julian był czarownikiem i czcicielem bożków. Ujrzeli znów obraz bestii na jego złotych monetach oraz byka hańby i tańczyli wokół niego z trąbkami i cymbałami, albowiem uznali w owej bestii swego pradawnego złotego cielca. Obrzezani zadęli w swe trąby i zachowywali się jak szaleni. Jerozolima zawstydziła objętych klątwą za ukrzyżowanie, którzy ośmielili się ogłosić że odbudują ruinę, którą sprowadziły ich grzechy.”

Konflikty Kościoła z posiadającą silne wpływy w Aleksandrii wspólnotą żydowską relacjonował też Sokrates Scholastyk.  W swojej kontynuacji Historii kościelnej Euzebiusza z Cezarei, wskazuje że do apogeum starcia synagogi z Kościołem w tym mieście doszło za czasów św. Cyryla w związku z pokazami tanecznymi jakie odbywały się w soboty: “… I choć [Żydzi] są zawsze wrodzy chrześcijanom podnieśli jeszcze większy sprzeciw wobec nich w związku z tancerzami. Kiedy zatem prafekt Orestes ogłaszał edykt (…) w teatrze dotyczący pokazów, część zwolenników biskupa Cyryla była obecna aby poznać naturę przepisów jakie miały zostać wydane. Był pośród nich niejaki Hieraks, nauczyciel elementarnych rodzajów literatury, bardzo entuzjastyczny słuchacz kazań biskupa Cyryla i stał się podejrzanym z powodu swej gorliwości do aplauzu. Kiedy żydzi zobaczyli go w teatrze, zaraz zawołali że przyszedł wzniecać wzburzenie pośród ludu. A Orestes od dawna patrzył z zazdrością na rosnącą władzę biskupów, gdyż wkraczali w jurysdykcję władz cesarskich, szczególnie że Cyryl zamierzał szpiegować jego działania. Nakazał zatem pojmanie Hieraksa i publicznie poddał go w teatrze torturze. Na wieść o tym Cyryl posłał po żydowskich starszych i zagroził im największą surowością jeśli nie przestaną nękać chrześcijan. Na wieść o tych pogróżkach ludność żydowska, zamiast powstrzymać swą przemoc, stała się jeszcze bardziej zaciekła i zaczęła tworzyć spiski by zniszczyć chrześcijan, jeden z nich, który teraz opiszę, miał tak potworny charakter że spowodował ich całkowite wygnanie z Aleksandrii. Uzgodniwszy że każdy z nich będzie nosił na palcu obrączkę z kory palmy, aby zapewnić wzajemne rozpoznanie się, postanowili w nocy zaatakować chrześcijan. Posłali zatem ludzi na ulice aby podnieśli tumult że płonie kościół Aleksandra. I tak wielu chrześcijan, słysząc to, wybiegło z niepokojem, jedni z jednej strony, inni z drugiej, by ratować swój kościół. Żydzi natychmiast wpadli na nich i ich zabili, rozpoznając się po swych obrączkach. O świcie sprawcy tej potworności nie byli w stanie się ukryć i Cyryl wraz z wielką rzeszą ludzi, idąc do ich synagog (…) odebrał je im i wypędził żydów z miasta, pozwalając by tłum plądrował ich mienie.” Brak potwierdzenia by wydarzenia te objęły wszystkich z dość licznych żydów aleksandryjskich. W każdym razie po tym zdarzeniu prefekt Orestes interweniował, pisząc list do cesarza, do Konstantynopola, zaś w konflikcie z Cyrylem był popierany przez pogan i żydów. Późniejszy, X-wieczny kronikarz Agapiusz przekazał też relację o publicznych współczesnych (rok 411) żydowskich szyderstwach w Aleksandrii  podczas święta Purim z ukrzyżowanego Chrystusa.

Sam Sokrates wspomina również o kolejnym żydowskim wystąpieniu wobec chrześcijan, które legło u podstaw legislacji Teodozjusza II. W roku 414, w miejscowości Inmestar, w Syrii żydzi w szyderstwie z chrześcijan i Chrystusa na święto Purim posunęli się tak daleko że pojmali chrześcijańskiego chłopca i przywiązawszy go do krzyża, katowali, doprowadzając do śmierci: “… byli winni lżenia chrześcijan i nawet samego Chrystusa, i na szyderstwo z krzyża i wszystkich, którzy pokładali ufność w Ukrzyżowanym, pojmali chrześcijańskie dziecko, i przywiązawszy do krzyża, zaczęli śmiać się i drwić. A po chwili, wpadłszy w furię, chłostali dziecko aż poniosło śmierć z ich rąk.” (tł. za Nicene and Post-Nicene Fathers, seria 2, vol. II). Jak pisał inny kronikarz Teofanes – “żydzi porwali chrześcijańskiego chłopca podczas święta Hamana. W czasie swych zabaw powiesili tegoż chłopca na belce na szyderstwo z krzyża i, torturując, zabili. Z tego powodu cesarz pochwycił i stracił żydów odpowiedzialnych za udrękę.” Również z początku V wieku pochodzi relacja dotycząca perskiego duchownego Barsaumy, który, odwiedzając Ziemię Świętą, stwierdził że bardzo niewielu tam chrześcijan a żydzi i samarytanie, którzy przeważali w kraju, prześladowali ich.

Legislacja cesarska obejmowała m.in. dekrety Gracjana z roku 383, który wprowadził karę dla żyda, który dokonywał prozelityzmu wobec chrześcijanina oraz chrześcijanina, który dokonał apostazji przechodząc na judaizm rabiniczny, zakazywał też chrześcijanom uczęszczania do świątyń i uczęszczania w nabożeństwach heretyków i żydów pod groźbą wyłączenia od możliwości testowania. Gracjan ponowił także zarządzenia poprzednich cesarzy zakazujące nabywania przez żydów chrześcijańskich niewolników oraz prób psucia chrześcijan żydowskimi rytuałami. Teodozjusz Wielki wprowadził dodatkowo zakaz związków mieszanych chrześcijańsko-żydowskich pod rygorem uznania ich za cudzołóstwo. Z relacji biskupa Werony Zenona wynika że wprowadzono również ograniczenia przeciw nadmiernemu przepychowi i okazałości synagog. W roku 404 cesarz Honoriusz wyłączył żydów od możliwości sprawowania urzędów w armii i na dworze cesarskim, w roku 418 powtórzono zakaz ale dopuszczono ich do służby prawniczej. Ten okres legislacji niektórzy badacze wiążą z poparciem okazanym przez żydów sekcie donatystów. Prawo z 408 zakazujące żydom i heretykom zakłócania chrześcijańskich sakramentów stwierdzało “nową i niezwykłą zuchwałość donatystów i żydów” która wskazywała że “chcą oni zakłócać sakramenty Wiary Katolickiej.” W roku następnym Honoriusz ponownie upominał żydów i heretyków by nie uznawali że zeszłoroczny edykt jest martwy. Nałożył również karę na urzędników ukrywających tego rodzaju zbrodnie popełnione w miejscu ich jurysdykcji na rzecz żydów lub heretyków. Cesarz zezwolił natomiast żydom na posiadanie chrześcijańskich niewolników pod warunkiem że właściciele zezwolą niewolnikom na praktykowanie ich religii. Walentynian III, następca Honoriusza na zachodzie wprowadził natomiast zachowek dla żydowskich dzieci, które przyjęły chrześcijaństwo i zostały wydziedziczone przez rodziców.

Regulacje Teodozjusza II  – cesarza na wschodzie dotyczyły antychrześcijańskich wystąpień żydów, zwłaszcza w okresie święta Purim, które apogeum osiągnęły w opisanym wyżej wypadku w Inmestar i, jak świadczy opisana wyżej relacja z Aleksandrii, pojawiały się tam gdzie występowały dość liczne wspólnoty żydowskie. Teodozjusz zakazał podpalania wizerunków krzyży sporządzanych na szyderstwo z wiary chrześcijańskiej oraz palenia wizerunku Hamana, czemu żydzi nadawali wydźwięk antychrześcijański. W roku 415 Teodozjusz objął sankcjami patriarchę żydowskiego Gamaliela, surowo zakazując by ani on ani inny żyd nie “skażali żadnego chrześcijanina wolnego czy niewolnika, z jakiejkolwiek sekty, żydowskim znamieniem” czyli nie dokonywali obrzezania pod przymusem, ani nie dokonywali sądów nad chrześcijanami. Cesarz wprowadził ponadto wcześniejsze regulacje dotyczące zakazu posiadania chrześcijańskich niewolników przez żydów pod rygorem konfiskat mienia i kary śmierci. W roku 420 Teodozjusz skierował do prowincji Illyricum zakaz występowania przeciw żydom i palenia synagog, jednocześnie napominając by “żydzi nie wzrastali w jakąkolwiek zuchwałość i ośmieleni pewnością własnego bezpieczeństwa nie dopuszczali się gwałtownych aktów przeciw świętości religii chrześcijańskiej”. Powyższe świadczy że i w tej prowincji konflikt między obiema religiami trwał i przybierał ostre postaci. W roku 423 ponownie obejmował ochroną istniejące synagogi, ale zakazywał budowy nowych oraz ponawiał zakaz obrzezania pod karą wygnania i konfiskaty mienia.

W roku 432 na Krecie pojawił się wśród żydów samozwańczy drugi Mojżesz, przemierzając wyspę i nauczając. Po roku zebrał żydów na wybrzeżu morza i oświadczył że to rozstąpi się przed nimi, nakazując wyznawcom rzucić się w jego fale. Część żydów, którzy nie rozbili się od skały wyłowiły statki chrześcijańskie, co jak odnotował Sokrates Scholastyk, przyczyniło się do przyjęcia przez część ocalonych chrześcijaństwa.

W roku 438 ogłoszono Kodeks Teodozjusza II, stanowiący kompilację stosowanego w IV i V w. prawa, spisany w latach 30-tych V stulecia. Wspomina on o judaizującej sekcie Caelicolae, pisząc że “ci niegodziwcy prowadzący prozelityzm próbują zmusić pewnych chrześcijan do przyjęcia nikczemnego i niegodnego imienia żyda”, podkreślając że była potępiana już wcześniej. Kodeks wskazywał że “rzeczą gorszą dla każdego chrześcijanina niż śmierć i straszniejszą niż zniszczenie jest zakażenie zarazą żydowskich wierzeń” i wprowadzał sankcję jak za zbrodnię obrazy majestatu za owo judaizowanie.  Teodozjusz w roku 438 zakazał też zajmowania przez żydów jakichkolwiek stanowisk cywilnych, nawet adwokata. Żydzi przenosili się do Babilonii, gdzie do VI wieku powstała tamtejsza kompilacja Talmudu.

W roku 614 żydzi z Mezopotamii we współpracy z żydami mieszkającymi w Palestynie wzięli odwet na chrześcijańskim Cesarstwie Wschodniorzymskim. Doprowadzili do sukcesu perską inwazję na Ziemię Świętą. Po zdobyciu Jerozolimy wyrżnięto chrześcijańską ludność miasta. W 619 Sasanidzi zajęli Aleksandrię a żydzi rozpoczęli grabież chrześcijańskich majętności oraz rzeź i sprzedawanie w niewolę chrześcijan. W roku 627 cesarz Herakliusz rozgromił wprawdzie Persów w bitwie pod Niniwą i odzyskał Jerozolimę, wkrótce jednak na ziemie chrześcijańskie spadło kolejne, jeszcze poważniejsze zagrożenie wspierane przez wrogów Kościoła. Islamski dżihad.

Ecclesia i Synagoga – miniatura z Mszału (1 poł. XIV w.)

Podobne tematy:

T. Madden: Kościół Katolicki i żydzi w średniowieczu (fragmenty)

This entry was posted in Historia Kościoła, Patrystyka. Bookmark the permalink.

3 Responses to Jeszcze o starożytnościach chrześcijańskich: Kościół i synagoga

  1. wotiw13 says:

    “W komentarzu do księgi Ozeasza nazywał Synagogę nierządnicą mającą stosunki z różnymi mężami i cudzołożnicą, która zdradziła prawowitego oblubieńca.” Ten sam nierząd jest owocem modernizmu, spaczonego myślenia, wykwitu pokrętnej logiki, która tak, jak niegdyś doprowadziła Świątynię do ruiny tak dziś, jak rak toczy tkankę Kościoła. Przeto, czy Pan nasz zastanie jeszcze wiarę, gdy wróci? Jakąś pewnie tak, ale o to, by nie była ona katolicką zadbają Ci sami, którzy prześladowali chrześcijan i Pana naszego od samego początku; bowiem to od swoich doznał największej boleści. To zaś dla wierzącego winno być właściwie tylko kolejnym powodem do radości i chluby, iż spełniają się na nim słowa Jezusa.

    • vrs says:

      Zastanie wiarę i będzie to Wiara Katolicka a nie jakieś tam Ewangelie Judasza czy ekumeniczne myśli ze złożenia “najładniejszych” wątków Biblii, Talmudu i Koranu. To nam obiecuje i dzisiejsza Ewangelia: “… będę z wami przez wszystkie dni aż do skończenia świata”
      Inną kwestią jest ilu przy tej wierze pozostanie – ale to już nasza rola by przekazać to co, niektórzy tradycyjnie otrzymaliśmy, a niektórzy musieliśmy po latach wygrzebać i wyrwać spod muzealnego korca. Serdecznie pozdrawiam. Z Panem Bogiem.

  2. wotiw13 says:

    Mała reszta najpewniej, jak to i drzewiej bywało. Gdzieś u bł. A.K.Emmerich pada bodaj stwierdzenie, iż choćby tylko jeden katolik pozostał na ziemi w nim właśnie przetrwa Kościół katolicki. Prześladowania z pewnością dopiero nadejdą z tym, że najbardziej zdają się boleć nie te potencjalnie najwymyślniejsze, ale te z “siedziby antychrysta”. Z Bogiem bracie w Chrystusie.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.