Święty Antoni – od zagubionych

Ojczyzna i czasy Antoniego

Koniec XII stulecia w Europie stanowił moment, w którym islam ponownie ruszył do ofensywy na kraje chrześcijańskie. W roku 1187 Królestwo Jerozolimskie utraciło swą stolicę zajętą przez Saladyna, trudna sytuacja występowała też na Półwyspie Iberyjskim, gdzie zakładane, kolejne państwa chrześcijańskie zmagały się z muzułmanami. To tu narodziła się zresztą idea krucjat – w roku 1093 król Kastylii i Leonu Alfonso VI, wsparty przez księcia burgundzkiego Henryka, zepchnął Maurów z terenu między rzekami Minho i Douro. Burgundzki sojusznik monarchy otrzymał w zamian rękę nieślubnej córki Alfonsa Teresy, a jako wiano i zarazem lenno hrabstwo Portugalii w dzisiejszej południowej Galicji. W roku 1094 Rodrigo Diaz de Vivar, zwany Cydem, zdobył Valencię i pokonał Almorawidów na równinach Caurte. Te właśnie powodzenia skłoniły papieża Urbana II podczas synodu w Piacenzie w marcu 1095 do przychylnego przyjęcia prośby o pomoc krajów zachodu ze strony poselstwa cesarza Aleksego I Komnena w walce z Turkami seldżuckimi, którzy po rozbiciu sił Bizancjum pod Manzikertem w roku 1071 doszli do cieśnin czarnomorskich, zakładając sułtanat w niedalekiej od Konstantynopola, znanej ze sławetnego soboru, Nicei. Potem był synod w Clermont, w Owerni i wyprawa krzyżowców, która, wbrew oczekiwaniom samego Komnena, dotarła aż do Jerozolimy. W takich do okolicznościach rodziło się na Półwyspie Iberyjskim jedno z najznamienitszych królestw Europejskich, które sięgnęło później aż po Amerykę Południową i Indie.

Na razie jednak Portugalia pozostawała lennem Kastylii, a po śmierci Henryka burgundzkiego popadła w konflikt wewnętrzny. Wdowa po księciu Teresa wyszła za mąż za hrabiego Galicji Fernando Peresa, co tworzyło zagrożenie dla dziedziczenia syna Henryka – Alfonsa. Młodego, 12-letniego księcia wsparł arcybiskup Bragi, który znalazł się wkrótce wraz z nim na wygnaniu z kraju. W wieku 14 lat powrócił, popierany przez część rycerstwa, jednak dopiero w roku 1128 pokonał ostatecznie ojczyma w bitwie pod Sao Manede. Rok później ogłosił się księciem Portugalii, a w roku 1139, po zwycięstwie nad Maurami pod Ourique, w dzień św. Jakuba, ogłosił niezależność swojego księstwa. Aby Powyższe oraz wspólne zagrożenie ze strony Maurów spowodowało, że już w roku 1143 Leon był zmuszony uznać księstwo Portugalii. Alfonso szczęśliwie wojował potem z Maurami, wśród jego zdobyczy z roku 1147 było miasto Lishubna. Jako wotum Alfons I, który uzyskał przydomek Zdobywcy, rozpoczął budowę w Alcobaca, w pobliżu dzisiejszej Fatimy, największego kościoła Portugalii wraz z klasztorem Najświętszej Marii Panny. Trwała ona ponad 70 lat. Założył również bractwo rycerskie Avis, które potem przekształciło się na oparty na regule benedyktyńskiej zakon rycerski, a w roku 1187 połączyło z opartym na regule cysterskiej zakonie Calatrava. Tymczasem, południową część Półwyspu – Andaluzję zajęli berberyjscy Almohadzi, którzy wygrali wcześniej na terenie Magrebu rywalizację z Almorawidami. Oznaczało to kłopoty dla królestw chrześcijańskich półwyspu, między którymi zaczęły występować niesnaski. W roku 1191 Berberowie zdobyli miasto Silvas w południowej Portugalii zajęte kilka lat wcześniej przez Portugalczyków, a w lipcu roku 1195 Jakub al-Mansur pokonał wojska króla Kastylii i Leonu Alfonsa VIII w bitwie pod Alarcos, w której śmierć poniosło m.in. trzech biskupów – Avili, Segovii i Siguenzy, a także wielcy mistrzowie zakonu Avis i kastylijskiego zakonu Santiago. Po zwycięstwie Al-Mansur zajął Calatravę oraz szereg innych miast w Andaluzji, a także rozpoczął łupieżcze najazdy pustoszące dolinę Tagu, La Manchę, Estremadurę, podchodzące nawet pod Toledo.

Młodość w zakonach

W takich okolicznościach przyszedł na świat, w młodym wciąż królestwie Portugalii (w roku 1179 Rzym zatwierdził koronę Alfonsa I), w od półwieku będącym w chrześcijańskim władaniu mieście Lizbonie, Fernando Martins de Bulhoes. Był on synem rycerza Marcina, który brał udział w wojnach o wolność Portugalii. Stolicą kraju była wówczas jeszcze Coimbra, niemniej znaczenie położonej u ujścia Tagu Lizbony stale rosło. Fernando przyjął chrzest w lizbońskiej katedrze i uczęszczał następnie do katedralnej szkoły. W roku 1198 zmarł kalif al-Mansur i ziemie chrześcijańskie mogły odetchnąć od najazdów. W roku 1210 Fernando wstąpił do nowicjatu augustianów w klasztorze św. Wincentego poza murami miasta. W roku 1212, pamiętnym dla Portugalii i sąsiednich królestw przeniósł się za pozwoleniem swojego przełożonego do klasztoru Santa Croce w Coimbrze. Powodem były częste wizyty krewnych i przyjaciół. Co mogło być ich powodem? Otóż w roku 1211 kalif almohadzki Mohamed al-Nasir przekroczył z potężną 100-tysięczną armią cieśninę gibraltarską i zajął twierdzę zakonu Calatrava – Salvatierrę. W odpowiedzi papież Innocenty III wezwał państwa chrześcijańskie półwyspu do porozumienia i wspólnej krucjaty. Wojska Alfonsa VIII, tego samego, który doświadczył goryczy klęski 17 lat wcześniej, wsparte przez posiłki z Portugalii, Aragonii i Nawarry, ochotniczych krzyżowców z Francji oraz zakony Avis, Calatrava i Santiago wyruszyły na początku lata 1212 roku z Toledo. Czyżby krewniacy i znajomi Fernanda, który pochodził z zamożnego, rycerskiego rodu oczekiwali by zmienił decyzję i ruszył w pole w obronie chrześcijaństwa?

Młody Fernando decyzji o wyborze życia zakonnego nie zmienił, a 16 lipca 1212 po kilkunastugodzinnej bitwie siły krzyżowców pokonały przeważającego liczebnie przeciwnika pod Las Navas de Tolosa, co oznaczało kres potęgi Almohadów i koniec ostatniego poważniejszego zagrożenia muzułmańskiego na Półwyspie Iberyjskim, choć założony w roku 1248 Emirat Granady miał przetrwać niemal do końca XV stulecia. Kolejne 8 lat Fernando spędził w Coimbrze na modlitwie i nauce, uzyskując święcenia kapłańskie. W roku 1220 po sprowadzeniu do kościoła Santa Croce ciał franciszkańskich męczenników za wiarę poległych w krajach Magrebu, postanowił pójść w ich ślady – przyjął franciszkański habit i imię zakonne Antoniego, rozpoczynając wyprawę do Maroka. Powstrzymała ją choroba. Na wiosnę roku 1221 Antoni postanowił skierować się do Italii, ale jego statek podczas burzy rozbił się na wybrzeżu Sycylii w okolicy Messyny. Antoni pozostał tam jakiś czas, ale na wieść o kapitule generalnej jaka miała się odbyć 30 maja w Asyżu, skierował swe kroki do tego miasta, przybywając akurat na czas. Na miejscu poprosił ojca Gratianiego, prowincjała Romanii, o wyznaczenie mu miejsca, gdzie mógłby żyć w samotności i pokucie, wchodząc w duchowość franciszkańską. Posłano go do pustelni na górze San Paolo w okolicach Forli w Romanii, gdzie miał pełnić posługę kapłańską wobec braci.

Działalność publiczna Antoniego

Pewnego razu, w roku 1224 udał się wraz ze współbraćmi oraz dominikanami do Forli na święcenia kapłańskie, gdzie poproszono go by wygłosił kazanie, bo nie można było znaleźć właściwej osoby. Przemawiał z takim zapałem i mądrością, że doszło to do uszu św. Franciszka, który nakazał Antoniemu by nauczał odtąd braci teologii. Antoni głosił również nauki na uczelniach w Bolonii, Montpellier i Tuluzie. Przemawiał przeciwko herezjom: katarom, patarenom i albigensom. Tradycja przekazuje, że we Włoszech heretycy chcieli go otruć, ale uczynił znak krzyża nad posiłkiem, którym go częstowano i stał się nieszkodliwy. Gdy w okolicach Padwy potraktowano go lekceważąco wygłosił słynne kazanie do ryb nad rzeką Brenta. Przyczynił się do wielu nawróceń, otrzymując miano Malleus hereticorum. Z jego pobytu w Montpellier relacjonuje się zdarzenie, gdy wszedł w dysputę z heretykiem żydowskiego pochodzenia dotyczącą Najświętszego Sakramentu. Heretyk, nie mogąc pokonać Antoniego argumentami, zaproponował mu układ. Miał przyprowadzić wygłodzone zwierzę i położyć przed nim jedzenie, zaś Antoni miał stanąć obok z Przenajświętszą Hostią. Jeżeli zwierzę zamiast rzucić się na pokarm , oddałoby hołd Hostii rozmówca Antoniego obiecał, że wyrzeknie się herezji. I tak się stało, gdyż muł, którego przyprowadził heretyk przyklęknął przed wzniesionym przez Antoniego cyborium z Hostią.

Był to na południu dzisiejszej Francji okres trwających kilkanaście lat niepokojów związanych z nihilistyczną herezją katarską i albigenską. Herezje te obejmowały elementy antycznej herezji manichejskiej – przyjmowano dualizm, w którym dobry bóg stworzył rzeczy niewidzialne, zaś zły – stworzył materię, w tym ludzi i cały świat widzialny. Z uwagi na powyższe odrzucano starotestamentalny opis stworzenia. Kwestionowano również chrzest dzieci, instytucję małżeństwa, kapłaństwa, pokutę, dobroczynność, a także sakramenty święte. Po zabójstwie w styczniu 1208 w Saint-Gilles roku legata papieskiego Piotra z Castelnau, wysłanego by upomnieć otwarcie popierającego katarów Rajmunda, VI hrabiego Tuluzy papież Innocenty III ogłosił krucjatę, która przebiegała ze zmiennym powodzeniem. W roku 1224 wpływy w Langwedocji umacniał sprzyjający heretykom Rajmund, VII hrabia Tuluzy. W listopadzie roku 1225 został on ekskomunikowany przez papieża. Dopiero krucjata z roku 1226, nad którą przywództwo objął król Francji Ludwik VIII, zwanym Lwem doprowadziła do przechylenia szali. Wprawdzie w jej trakcie król zmarł, lecz wdowa po nim – królowa Blanka Kastylijska zdecydowała się kontynuować krucjatę. W roku 1228 padła Tuluza, a w kwietniu następnego roku Rajmund skapitulował. W latach 30-tych i 40-tych wybuchały kolejne bunty katarskie, w roku 1244 padła ostatnia forteca katarów Montsegur. Antoni trafił w Langwedocji na moment poprzedzający wspomnianą krucjatę Ludwika VIII Lwa.

Antoni nie oszczędzał głoszących heretyckie poglądy hierarchów – na synodzie w Bourges otwarcie upomniał arcybiskupa Szymona de Sully. W roku 1224 Antoni pełnił również funkcję gwardiana w Le-Puy, a w roku 1226 kustosza prowincjalnego prowincji Limousin. Przebywał w Limoges, gdzie, jak odnotowano, ochronił słuchających go wiernych od deszczu, założył zgromadzenie w Brive. Opowiadano również o sytuacji, w której Antoni był jednocześnie w dwóch różnych miejscach – na Mszy świętej głosząc homilię i na franciszkańskim chórze, śpiewając Liturgię Godzin. Podczas modlitw we Francji Antoniemu objawiło się Dzieciątko Jezus (stąd święty później przedstawiany był z Dzieciątkiem na ręku właśnie), a innym razem – w Arles św. Franciszek.

 Powrót do Italii

Franciszek zmarł w październiku roku 1226. Po otrzymaniu wiadomości o jego śmierci, Antoni ruszył z Arles, gdzie przebywał, przez Prowansję do Asyżu. W Italii, w okresie sporów o przyszłość zakonu po śmierci jego założyciela (dotyczącego zwłaszcza możliwości posiadania mienia przez zakon jako zbiorowość) Antoni pełnił rolę posłańca kapituły generalnej do papieża Grzegorza IX. W Rzymie przemawiał tak żarliwie, że uzyskał przydomek Doktor Arki Przymierza. W roku 1227 otrzymał godność prowincjała Emilii, lecz złożył ją na kapitule generalnej w maju roku 1230 aby mieć więcej czasu na nauczanie. Zamieszkał w konwencie w Padwie, a jego nauk słuchały tysiące ludzi. Dzięki głoszonym przez niego naukom w marcu roku 1231, okresie Wielkiego Postu, magistrat Padwy wydał prawo ograniczające represje wobec dłużników, którzy nie byli w stanie spłacić długów. W roku 1230 udał się także do Werony, aby prosić jej władcę Ezzelina III uwolnienie więźniów ze stronnictwa gwelfów – stronników papieża przeciwko popierającym cesarza gibelinom. W roku 1227 cesarz Fryderyk II obwiniany przez świat chrześcijański za niepowodzenie V krucjaty pod egipską Damiettą wkroczył do północnej Italii. Towarzyszył mu nieodłączny wielki mistrz krzyżacki Herman von Salza. Pretekstem była kolejna wyprawa krzyżowa, którą Fryderyk zobowiązał się odbyć, a do której przygotował się poprzez małżeństwo z córką króla jerozolimskiego w roku 1225. Wzmocniło to stronnictwo gibelinów. W sierpniu 1227 Fryderyk wypłynął z Brindisi ku Ziemi Świętej, ale, jak relacjonują współcześni kronikarze, po trzech dniach zawrócił, tłumacząc się nagłą chorobą. W odpowiedzi ten czyn, mający znamiona dezercji papież Grzegorz IX ekskomunikował cesarza. Cesarz, mimo ekskomuniki wyruszył latem 1228 roku do Palestyny, nie zamierzał jednak walczyć – wynegocjował w marcu 1229 rozejm ze sułtanem al-Kamilem oddający Jerozolimę, Nazaret i Betlejem pod administrację Królestwa Jerozolimskiego. W tym samym czasie dowódca wojsk cesarskich w Italii Rainald ze Spoleto rozpoczął działania wojenne na południu półwyspu, powodując zgromadzenie przez papieża sojuszników, którzy odpowiedzieli wkroczeniem do Apulii. Cesarz pospiesznie wrócił z Palestyny i zajął południową Italię, w tym część ziem papieskich. Działania wojenne trwały do lipca roku 1230, kiedy to w miejscowości San Germano, u stóp klasztoru Monte Cassino papież i cesarz zawarli pokój. Grzegorz IX zdjął w jego efekcie ekskomunikę z Fryderyka. Ezzelino, który najpierw sprzyjał Lidze Lombardzkiej w roku 1230 przeszedł na stronę cesarską. To wtedy zapewne doszło do interwencji Antoniego. Po okresie Wielkiego Postu 1231 Antoni wycofał się do Camposanpiero w okolicy Padwy, gdzie żył w celi zrobionej u stóp drzewa orzechowego. Był słabego zdrowia i wkrótce ciężko zachorował. Przeniesiono go do Arcelli koło Padwy, gdzie zmarł 13 czerwca 1231 roku, w wieku 36 lat, w opinii świętości. Zmarł w samym środku burzliwych lat. W tym samym roku papież Grzegorz IX utworzył papieską Inkwizycję do walki z herezjami. Kilka lat później po rozbiciu wojsk ligi lombardzkiej cesarz Fryderyk II zagroził niezależności Rzymu i ściągnął na siebie w roku 1239 kolejną już papieską ekskomunikę. W owym roku, dzięki działalności innego franciszkanina – konwertyty z judaizmu – Nicolasa Donina, Rzym dowiedział się że ma innego, jeszcze bardziej ukrytego przeciwnika, poznając księgi Talmudu. Papież Grzegorz IX ogłosił Antoniego świętym 30 maja roku 1232, była to jedna z najszybszych kanonizacji w historii. 714 lat później papież Pius XII nadał mu tytuł Doktora Kościoła.

Wybrana bibliografia:

J. J. Crawley Lives of the Saints

O. S. Dirks: Życie św. Antoniego Padewskiego z zakonu Braci Mniejszych, wyd. angielskie

Św. A. Liguori: Dzieje herezji i ich ujawnienie albo Triumf Kościoła, wyd. angielskie, Dublin 1857

Advertisements
This entry was posted in Uncategorized and tagged , , , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s